مراسم رونمایی از کتاب «دانشنامه فلسفه اخلاق»، شنبه دهم خردادماه به میزبانی سازمان اسناد و کتابخانه ملی برگزار شد. این اثر، که ترجمه‌ای از مقالات مربوط به حوزه فلسفه اخلاق در «دایره‌المعارف فلسفه» پل ادواردز به شمار می‌رود، با ترجمه انشاءالله رحمتی و به همت نشر سوفیا منتشر شده است. در این نشست که مصطفی […]

مراسم رونمایی از کتاب «دانشنامه فلسفه اخلاق»، شنبه دهم خردادماه به میزبانی سازمان اسناد و کتابخانه ملی برگزار شد. این اثر، که ترجمه‌ای از مقالات مربوط به حوزه فلسفه اخلاق در «دایره‌المعارف فلسفه» پل ادواردز به شمار می‌رود، با ترجمه انشاءالله رحمتی و به همت نشر سوفیا منتشر شده است. در این نشست که مصطفی ملکیان و محسن جوادی حضور داشتند، سخنرانان به برخی جنبه‌های محتوایی این دانشنامه و اهمیت ترجمه آن پرداختند.

نقش فلسفه اخلاق در اخلاقی‌زیستن ما
در آغاز این نشست انشاءالله رحمتی، مترجم کتاب با اشاره به نقش مصطفی ملکیان در به سرانجام رسیدن «دانشنامه فلسفه اخلاق» گفت: «قطعا دوستانی که کتاب را مطالعه می‌کنند، آثار لطف، کمک و حمایت استاد ملکیان را مشاهده خواهند کرد. در واقع سهم ایشان صرفا حضور در جلسه امروز (شنبه) نیست، بلکه ترجمه این اثر با مشورت ایشان انجام گرفت و تقریبا تمامی متن کتاب را هم ملاحظه فرمودند و من مثل همیشه از نظرات صائب، نقدها و اصلاحات ایشان استفاده کردم.» رحمتی با ذکر خاطره‌ای از دوران دانشجویی خود، به تاثیر‌گذاری مواجهه مدرسان در انگیزه دانشجویان تاکید کرد و ادامه داد: «در اینجا مایلم نکته آموزنده‌ای را درباره استاد ملکیان بگویم. وقتی در اوایل دوره فوق‌لیسانس، ترجمه مقاله‌ای از ویلیام فرانکنا را آغاز کرده‌ بودم – و معمولا در این مواقع دانشجو به راهنمایی محتاج است تا بداند کارش چه جایگاهی دارد و متاسفانه در این موارد داوری‌های ما غالبا درباره خودِ شخص است تا حاصل کار او- بخشی از آن را خدمت استاد دادم و بعد متوجه شدم که ایشان چندین ساعت برای یک ترجمه دانشجویی وقت گذاشته و به طور دقیق آن را بررسی کرده ‌بودند. کاری که کمتر در میان ما دیده می‌شود.»
او در ادامه با بیان فراز و فرود ترجمه این کتاب، افزود: «کار را از دهه 70 شروع کرده بودم و بخشی از آن تحت عنوان فلسفه اخلاق منتشر شد که 23مقاله از دایره‌المعارف فلسفه پل ادواردز را در بر می‌‌گرفت. البته همان زمان قصد داشتم کل دایره‌المعارف را ترجمه کنم ولی این فرصت دست نداد. تا اینکه در این مدت پس از دو ویراست جدید در سال‌های 1996 و 2006، کار ترجمه بر مبنای آخرین ویراست که تکمله و تجدید‌نظرهایی دارد انجام گرفت. کار پیش‌رو با تکمیل 23مقاله قبل، مشتمل بر 68 مقاله است. در این ترجمه سعی شد دایره‌المعارف، فراتر از ترتیب الفبایی موجود در اصل اثر، ترتیب موضوعی داشته باشد، از‌این‌رو طبق تقسیمات رایج در فلسفه اخلاق، یعنی چهار رشته اخلاق توصیفی، اخلاق هنجاری، روانشناسی اخلاق و فرااخلاق، مقالات ذیل سه رشته آخر عرضه شد.» رحمتی در بخش پایانی سخنانش به بیان دغدغه اجتماعی خود در ترجمه این اثر پرداخت و گفت: «فکر می‌کنم اگر فلسفه بخواهد کاری برای جامعه ما انجام دهد، این نقش بر عهده فلسفه اخلاق خواهد بود تا به این وسیله بتوانیم فلسفه را به حوزه زندگی همه افراد جامعه بیاوریم. اهتمام بنده به ترجمه این اثر هم از همین زاویه بود و انجام آن را صرفا کاری آکادمیک و وظیفه‌ای دانشگاهی نمی‌دانستم. امیدوارم مخاطبان اثر هم به این جنبه توجه داشته باشند. جامعه ما سختْ محتاجِ اخلاقی زیستن است و اخلاقی زیستن، بیش از آنکه امری آموزشی باشد، نوعی مهارت و هنر است. اگر این مهارت از یک ضلع روانشناسانه، یک ضلع جامعه‌شناسانه، یک ضلع دینی و یک ضلع فلسفی-عقلانی (که مبنایی‌تر است) برخوردار باشد، ترجمه این مقالات را باید بخشی از سهم فلسفه در جهت اخلاقی‌تر زیستن ما به شمار آورد.»
اهمیت «وضوح» و «دقت» در نزد پل ادواردز
پس از سخنان ابتدایی مترجم اثر، محسن جوادی، استاد فلسفه اخلاق دانشگاه قم به نکاتی در باب کلیت «دانشنامه فلسفه اخلاق» اشاره کرد. جوادی با ارجاع به نوشته پل ادواردز در مقدمه کتاب گفت: «دو ویژگی وضوح و دقت به وفق سنت فلسفه تحلیلی در تدوین مقالات همواره مورد توجه ادواردز بوده و از پیتر سینگر نقل می‌شود که وی نگران بود در تکمله‌های ویراست دوم، ورود مداخلی از فلسفه قاره‌ای آثاری از مشی فاقد وضوح و دقتِ پست‌مدرن‌ را بر جای گذارد.» او با یادآوری آنکه کتاب حاضر بخشی از یک دایره‌المعارف عامِ «فلسفه» است، افزود: «نکته دیگری که درباره دایره‌المعارف پل ادواردز باید گفت این است که چون این کتاب در اصل دایره‌المعارف «فلسفه» است و مباحث فلسفه اخلاق بخشی از آن به شمار می‌رود، همین امر باعث شده تا به برخی موضوعات مهم این حوزه کمتر پرداخته شود یا مثلا نتواند به بیان متوازن مباحث فیلسوفان شرق (همچون ابن‌سینا) در نسبت با فیلسوفان غربی بپردازد. به‌عنوان نمونه‌ای برای مقایسه، می‌توان به مداخل و موضوعات مفصلِ ویراست دوم از دایره‌المعارف سه جلدی فلسفه اخلاقِ«بِکر» اشاره کرد. به طور کلی برخی موضوعات مجادله‌انگیز و مهم مانند «بی‌طرفی» یا «مفاهیم چاق و لاغر اخلاقی» و… در این اثر غایب است. امّا در باب محاسن دایره‌المعارف پل ادواردز باید گفت، انتخاب موضوعات و نویسندگانِ هریک از چنان قوتی برخوردار است که عمده حوزه‌های مهم فلسفه اخلاق را پوشش می‌دهد.»
جوادی با مهم توصیف کردنِ مقدمه مترجم اثر، که در آن در باب «تقدم اخلاق بر دین» و تاثیر امر اخلاقی به‌عنوان قرینه‌ای در فهم دین سخن رفته است، تاکید کرد: «این رای چالش‌برانگیز، مورد قبول برخی فِرَق اسلامی از جمله اشاعره و حتی مدعیان اعتزال نبوده است اما دکتر رحمتی با ظرافت، این تقدم را، نه تقدم هر آنچه به «اسم» اخلاق، که تنها تقدمِ اخلاق «عقل‌بنیاد» بر دین می‌داند، چرا که عقل بر اخلاق تقدم دارد و اخلاق، خود از ظهورات عقل است و نیاز به فلسفه اخلاق از سوی دکتر رحمتی، از همین زاویه مطرح شده است.» وی در رابطه با تفاوت جایگاه فلسفه اخلاق در جوامع دینی و غیردینی گفت: «در جوامعی مثل ما این پرسش وجود دارد که اگر نهایتا دین یا فقه منشأ صدور باید و نبایدهای ماست، پرداختن به فلسفه «اخلاق» چه جایگاهی دارد؟ دغدغه‌ای که شاید در جامعه‌ای سکولار موجه‌تر به نظر می‌رسد. با وجود چنین زمینه‌ای، دکتر رحمتی در مقدمه خود، منطقی برای نیاز جوامع ما به مباحث فلسفه اخلاق را مطرح می‌کنند.»
جهانگیر پاک‌نیا

منبع: روزنامه شرق