قوانین داخلی مجلس و مسئولیت کیفری نمایندگان
قوانین داخلی مجلس و مسئولیت کیفری نمایندگان

خط امام : به کار بردن هر استعاره و کلامی در هر جا صحیح نیست بخصوص در مجلس شورای اسلامی که نمایندگانش باید ادبیات فاخری داشته باشند و به کار بردن ادبیات سخیف از تریبون مجلس که شنوندگان بسیاری دارد نامناسب و در شأن نخبگان ملت نیست. اینها بخشی از صحبت‌های اسماعیل جلیلی، نماینده مردم […]

خط امام : به کار بردن هر استعاره و کلامی در هر جا صحیح نیست بخصوص در مجلس شورای اسلامی که نمایندگانش باید ادبیات فاخری داشته باشند و به کار بردن ادبیات سخیف از تریبون مجلس که شنوندگان بسیاری دارد نامناسب و در شأن نخبگان ملت نیست.
اینها بخشی از صحبت‌های اسماعیل جلیلی، نماینده مردم مسجدسلیمان در مجلس شورای اسلامی است که در واکنش به ادبیات نادرست و به کار بردن اصطلاحات ناشایست از سوی برخی نمایندگان در خانه ملت بیان شده است.
وی گفته در این راستا «هیأت نظارت بر رفتار نمایندگان می‌تواند مستقیم وارد موضوع شود و نوع برخورد نامناسب این نمایندگان را مورد بررسی قرار دهد.»
متأسفانه برخی‌اوقات در مجلس شورای اسلامی استفاده از ادبیات نادرست و حتی به کار بردن الفاظ رکیک برخی از نمایندگان در جلسات استیضاح و یا جلسات علنی پررنگ‌ شده که به هیچ عنوان پسندیده و زیبنده کشور اسلامی نیست.
وقتی فردی به عنوان نماینده و برگزیده ملت به مجلس راه می‌یابد، در واقع نه تنها منتخب یک شهر بلکه نماینده کشور برای تصمیم‌گیری‌های مهم و سرنوشت‌ساز کلان نیز محسوب می‌شود. از این رو رفتار و گفتار هر نماینده باید از الگو‌های مورد توجه مردم باشد. بخصوص برای جوانانی که در آینده قرار است روزی در جایگاه قانونگذاری تکیه زده و برای مردم تصمیم‌گیری کنند. از سوی دیگر وقتی رفتار و گفتار آن‌ها به طور مستقیم از رسانه ملی پخش می‌شود در واقع به نوعی فرهنگ و ادبیات آن‌ها مقابل دیدگان تیزبین مردم به نمایش و در معرض قضاوت افکار عمومی قرار داده می‌شود.
حال با توجه به این اوضاع ضرورت وجود قانونی در آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی برای نظارت بر رفتار و گفتار نمایندگان بسیار لازم به نظر می‌رسد، اما در وهله نخست این سؤال مطرح است که آیا چنین قانونی وجود دارد یا نه؟
میرهادی قره‌سیدی- سخنگوی کمیسیون حقوقی- قضایی مجلس شورای اسلامی در گفت‌وگو با «ایران» با بیان اینکه به طور قطع بحث اخلاق را باید در همه حوزه‌ها بخصوص قوای سه گانه بررسی کرد اظهار می‌دارد: یکی از مؤلفه‌های پایداری، ایجاد اعتماد و جلب رضایت مردم است. از این رو نزاکت رفتاری در حوزه مسئولان نظام اسلامی باید همسو با سیاست‌های کلی نظام و ارزش‌های والای اسلامی باشد. فرقی هم نمی‌کند که این مسأله در دولت باشد یا در قوه قضائیه یا در مجلس شورای اسلامی و…
سخنگوی کمیسیون حقوقی- قضایی مجلس شورای اسلامی در ادامه با اشاره به این که اگر مسئولی مطلبی را خارج از نزاکت و ادب بیان کند، در حقیقت به ارکان نظام، فرهنگ اسلامی، دین و قانونگذاری ضربه زده بیان می‌دارد: با توجه به فضای موجود در مجلس شورای اسلامی و اینکه همکاران ما از نخبگان و برگزیدگان ملت هستند، این ادبیات باید بیشتر و خیلی دقیق‌تر رعایت شود. زیرا آن‌ها به طور کامل زیر ذره‌بین مردم و رسانه‌ها قرار دارند.
قره سیدی درباره الزام به تغییر آیین‌نامه داخلی مجلس درخصوص نوع برخورد و رفتار نمایندگان مجلس نیز گفت: امکان دارد در برخی از شرایط حساس و بحرانی یا هنگام استیضاح وزرا یک دیالوگ نه چندان صحیح بین نمایندگان مجلس شورای اسلامی رد و بدل شود که در چنین مواردی در کمیته‌ای که در مجلس شورای اسلامی تشکیل می‌شود مورد رسیدگی قرار می‌گیرند.
به گفته وی ، طبق آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی یک هیأت نظارت متشکل از نمایندگان وجود دارد که به رفتار نمایندگان نظارت داشته و در صورت مشاهده برخورد یا رفتار ناپسندی از سوی نماینده‌ای بلافاصله این کمیته تشکیل جلسه داده و به بررسی موضوع می‌پردازد. حال آنکه در صورت نیاز تذکرهای لازم به نماینده موردنظر داده می‌شود. همچنین اگر از دیدگاه آن‌ها رفتار نماینده جرم تلقی شود او را به قوه قضائیه معرفی می‌نمایند.
ضمن اینکه در چنین مواردی با نماینده متخلف طبق قوانین موجود در قانون آیین دادرسی کیفری و همانند سایر افراد متخلف جامعه برخورد خواهد شد. از این رو با توجه به وجود هیأت نظارت در مجلس شورای اسلامی به نظر نمی‌رسد که نیازی به تغییر یا تجدید نظر در آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی باشد.

اظهارات آزاد اما به دور از توهین و افترا
مهدی دواتگری عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی نیز می‌گوید: «اگرچه نمایندگان مجلس شورای اسلامی در اظهارنظراتشان آزاد هستند. اما نباید اظهاراتشان به بهانه انجام وظیفه همراه با توهین و افترا باشد. بنابراین از آنجا که نمایندگان مجلس نماینده همه مردم کشور هستند پسندیده‌تر آن است که همه همکاران در مجلس شورای اسلامی در مواردی همچون استیضاح و تصویب لوایح و… تقوای الهی را پیشه کرده و با آرامش کامل و با استفاده از دلایل و مستنداتی که در اختیار دارند به تبیین حقایق و طرح موضوع بپردازند.»
وی در ادامه با اشاره به اینکه هر نماینده هنگام ورود به مجلس سوگند یاد می‌کند که تقوای الهی را در پیش بگیرد که تعهد اخلاقی نیز یکی از الزامات آن است، بیان داشت:
«به طور کلی نمایندگان مجلس براساس اصل 67 آیین نامه داخلی مجلس شورای اسلامی سوگند یاد می‌کنند که در گفته‌ها و نوشته‌ها و تصمیماتی که می‌گیرند، تقوای الهی را درنظر داشته باشند. همچنین در اصل 84 نیز یاد شده، نمایندگان مجلس شورای اسلامی حق اظهارنظر در تمام مسائل داخلی و خارجی کشور را دارند. بنابراین وقتی این دو اصل را کنار هم می‌گذاریم، نمی‌توانیم نمایندگان مجلس را در اظهارنظراتشان محدود کنیم. اما این نمایندگان مجلس هستند که باید در راستای انجام وظایفشان کمال ادب و احترام را رعایت کنند. زیرا به عنوان نخبگان کشور از سوی مردم انتخاب شده‌اند. پس باید رفتار و گفتار و نوشته‌ها و اقدام‌هایی که انجام می‌دهند، مبنی بر هنجارهای اجتماعی باشد و از هرگونه رفتاری که خلاف شرع اسلام باشد، بپرهیزند.»
نمایندگان مجلس، نماینده شهرشان هستند اما یکی دیگر از موارد مهم، توجه به افکار عمومی است و اینکه از دیدگاه جامعه‌شناسی، رفتار و گفتار نادرست یک نماینده مجلس چه تبعاتی در بین مردم خواهد داشت.
دکتر امان‌الله قرایی مقدم- جامعه‌شناس و استاد دانشگاه – با اشاره به اینکه در بسیاری از موارد مشاهده شده برخی نمایندگان مجلس شورای اسلامی از الفاظ ناپسند استفاده می‌کنند خاطرنشان کرد: «به نظر می‌رسد ریاست مجلس شورای اسلامی در این زمینه تذکرات لازم را بدهند. چرا که در واقع نمایندگان مجلس شورای اسلامی الگوی جامعه هستند. یعنی یک نماینده مجلس که منتخب یک شهری است وقتی با سخنان زشت و ادبیات نادرست صحبت می‌کند در حقیقت ابتدا به موکلانش و سپس به کل مردم کشور توهین کرده است.»
این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به اینکه نمایندگان مجلس باید بدانند که فقط متعلق به خود نیستند بیان کرد که آن‌ها نه تنها نماینده مردم شهری هستند که از سوی آن‌ها انتخاب شده‌اند، بلکه نماینده تمام افراد کشور هستند و در مقابل تمام مردم مسئول هستند. بنابراین ضرورت دارد قانونی وجود داشته باشد تا با افرادی که چنین ادبیاتی دارند برخورد شود.
وی افزود:« اگر هر نماینده‌ای بخواهد با ادبیات نادرست صحبت کند و هر چه دلش می‌خواهد بگوید، در حقیقت توهین به کل نظام اسلامی کرده است. زیرا این افراد نماینده مردم هستند و نباید آن‌گونه که دلشان می‌خواهد باشند.»

قوانین داخلی مجلس و مسئولیت کیفری نمایندگان
اما با توجه به این توضیحات بحث اساسی این است که طبق قوانین داخلی مجلس شورای اسلامی اگر نماینده‌ای مرتکب توهین یا افترا شد، با وی چگونه برخورد خواهد شد.
دکتر محمدرضا ویژه- وکیل دادگستری و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی- در این باره می‌گوید: «به طور کلی باید منظور از الفاظ ناپسند را مشخص نمود. اگر لفظ ناپسند در قالب «توهین» ارزیابی شود یعنی موجب تخفیف مخاطب و موهن قلمداد شود، به یقین برای هر شهروندی، از جمله نمایندگان مجلس شورای اسلامی، جرم محسوب می‌شود. اصل 86 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز نمایندگان مجلس شورای اسلامی را در انجام وظایف نمایندگی خویش (از جمله استیضاح) آزاد دانسته است ولی باید دقت داشت که در این اصل هم تکیه بر نظرات بوده است و به طور قطع با ارتکاب اعمال و عناوین مجرمانه ارتباطی ندارد. در این رابطه نظریه تفسیری شورای نگهبان در 20 دی 1380 نیز قابل توجه است که به صراحت عناوین مجرمانه را از شمول این اصل خارج می‌کند: «اصل 86 قانون اساسی در مقام بیان آزادی نماینده در رابطه با رأی دادن و اظهارنظر در راستای ایفای وظایف نمایندگی، در مجلس است و ارتکاب اعمال و عناوین مجرمانه از شمول این اصل خارج است و این آزادی منافی مسئولیت مرتکب جرم نمی‌باشد». بنابراین، با توجه به این نظریه تفسیری، توهین یا به‌طور عام، هتک حرمت، (شامل نشر اکاذیب و افتراء) موجب مسئولیت مجرمانه برای نمایندگان مجلس خواهد شد.»
به گفته این وکیل دادگستری آیین نامه داخلی مجلس شورای اسلامی فراتر از هتک حرمت، حق پاسخگویی را هم لحاظ نموده است. حق پاسخگویی در مورد هتک حرمت مازاد بر حق بزه دیده برای اقامه شکایت است. اما در دو مورد مذکور در مواد 78 و 79 آیین نامه داخلی، یعنی «نسبت ناروا» و «نسبت سوء» که جرم محسوب نمی‌شود، فقط حق پاسخگویی برای مخاطب در نظر گرفته شده است. در واقع در «نسبت ناروا» و «نسبت سوء» مطلب نسبت داده شده عمل مجرمانه نیست که در قالب افتراء تحلیل شود یا موهن نیست که در قالب توهین تحلیل شود و در عین حال به دلیل انتشار نیافتن به دشواری می‌توان آن را در قالب نشر اکاذیب قرار داد.

به عبارت دیگر، مطلب نسبت داده شده منصفانه نبوده یا در مورد مخاطب به سوءتعبیر دامن می‌زند. پس اگر مطلب نسبت داده شده کذب باشد و در تریبون مجلس در صحن علنی مطرح شود می‌توان تحت عنوان «نشر اکاذیب» از گوینده شکایت کرد. اگر در قالب‌های فوق بگنجد مطابق مواد مذکور آیین نامه داخلی مجلس شورای اسلامی حق پاسخگویی برای اشخاص و نیز نمایندگان دیگر وجود دارد.
بنابراین، به نظر می‌رسد سازوکارهای لازم و مورد نیاز برای جلوگیری از فضای ناسالم سیاسی از طرف تمامی بازیگران سیاسی وجود دارد و نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران آن را پیش‌بینی نموده است. هر چند به نظر می‌رسد در مورد نمایندگان مجلس شورای اسلامی، قانون نظارت بر نمایندگان نیز که ضامن رعایت اخلاق حرفه‌ای از سوی نمایندگان مجلس شورای اسلامی نیز هست، در کشور ما قابل استناد خواهد بود.
حمیده گودرزی/ایران