دین و رویکرد اجتماعی امام صدر در معرفی یک کتاب

به قلم : حمید قزوینی >>

برای علاقمندان به امام موسی صدر و آنها که درباره اندیشه و عمل ایشان مطالعه می کنند، همواره پرسشهایی در موضوعات مختلف سیاسی ، فرهنگی و اجتماعی مطرح بوده است.
من هم که مدتی ، افتخار همکاری با موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر را داشته ام از این قاعده مستثنی نیستم .
اخیرا درجریان چند دیدار که با جناب سید صدرالدین صدر فرزند ارجمند امام به دست آمد ، تعدادی از همان پرسشها را بدون نظمی مشخص با او در میان گذاشتم.
میان همین گفتگو ها ی پراکنده بود که سخن به کتاب و کتابخوانی رسید و من پرسیدم :«آیا امام صدر کتابی را برای مطالعه به شما توصیه کرده بود؟» پاسخ داد:« گاهی این اتفاق می افتاد ، یکی از آنها که الان در خاطرم هست سفارش ایشان به مطالعه تفسیر «فی ظلال القران» نوشته سید قطب اندیشمند مصری است. به نظرم امام می خواست من را با نوع نگاه نویسنده و شیوه تفسیر او از قرآن آشنا کند»
برای من همین خاطره کوچک کافی بود تا مسیر رسیدن به پاسخ را پیدا کنم.
تفسیر « فی ظلال القران» از نخستین آثار تفسیری است که درکنار تشریح و تبیین ادبی و روایی قرآن،به تاثیر برخی مفاهیم اسلامی در فرآیندهای اجتماعی پرداخته و آموزه های دینی را در حل مسایل اجتماعی و سیاسی راهگشا دانسته است. نویسنده همچنین در این اثر تلاش کرده ضمن تفسیر اجتماعی از قرآن ،تحرک و نشاط اجتماعی مسلمانان را با هدف احیای نهضت اصیل اسلامی رونق بخشد .
تفسیر اجتماعی گرایشی در تفسیر های معاصر و از شاخه های تفسیر اجتهادی است که مفسر با طرح گسترده و عمیق مباحث اجتماعی به همه آیات قرآن از زاویه حل مسائل و مشکلات اجتماعی نگاه می کند و با تطبیق آموزه هاى قرآن بر مسائل اجتماعى، جامعه را به سمت تحول و پیشرفت سوق می دهد.
پیدایش این گرایش تفسیری پس از آن آغاز شد که برخی مصلحان، شیوه های سنتی تفسیر را در پاسخگویی به نیازهای روز راهگشا ندیدند و چاره را در تغییر نگاه و رویکردهای تفسیری پیشین دانستند. پیشقراول این گروه سید جمال الدین اسد آبادی بود که نگرش های او الهام بخش مصلحان و احیاگران بعدی نیز شد.
نکته جالب توجه اینکه نگاهی هرچند گذرا به مجموعه آثار امام موسی صدر نشان می دهد او نیز با همین شیوه تفسیری به تبیین آیات قرآن پرداخته است. کتابهای تفسیر« حدیث سحرگاهان» و« برای زندگی » که حاوی دیدگاههای تفسیری ایشان است در کنار سایر آثار به خوبی نشان می دهد که مولف چرا و چگونه دین را عنصر تحول جامعه ارزیابی کرده است.
اساسا امام صدر، اسلام را موجب عمق بخشیدن به مدنیت دانسته و معتقد است:« اسلام… می خواهد روشن کند که جامعه ساخته دست شما و از مخلوقات شماست و چیزی نیست که از بیرون بر شما تحمیل شده باشد. این یک مساله اساسی است. انسان وقتی احساس کند که خود او سازنده جامعه است، می تواند باعث توسعه جامعه خود گردد و طبق برنامه مشخصی تعامل نماید. این مطلب در پاره ای از آیات قرآن کریم بیان شده است: ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم( خدا چیزی را که از آن مردمی است دگرگون نکند تا آن مردم خود دگرگون شون) . ظهر الفساد فی البر و البحر بما کسبت ایدی الناس( به سبب اعمال مردم ، فساد در خشکی و دریا آشکار شد) بدین سان ، در بسیاری از آیات، قطعیت این مطلب را می یابیم که آنچه در جامعه دیده می شود حاصل عملکرد مجموعه ها و سازمانها است و سازمانها ساخته دست شما و در گرو اشاره شماست…»(ادیان در خدمت انسان ص ۲۰۷)
اهمیت دیگر این رویکرد در آثار امام صدر و برخی مصلحان هم عصر او این است که این نگاه در شرایطی مطرح می شد که دین از سوی دو گروه – با گرایشهای متضاد- از عرصه اجتماعی فاصله گرفته بود. گروه نخست کسانی بودند که ظاهرا دغدغه دینی داشتند و با تقدس مابی ، دین را بالاتر از آن می دیدند که بخواهد از امور فردی و عبادی فراتر رفته و به امور اجتماعی بپردازد و گروه دیگر کسانی بودند که دین را یا تخدیر توده ها دانسته و فاقد توان برای ایجاد تحول قلمداد می کردند و یا آن را در تضاد با آزادی و نشاط اجتماعی می خواندند. درست به همین دلیل بود که بسیاری از جوانان و علاقمندان به حرکتهای اصلاحی و یا انقلابی به جریانها و گروههای غیر دینی و یا ضد مذهبی گرایش پیدا می کردند. درچنین شرایطی سخن گفتن از اسلام به مثابه آئین زندگی و احیاء قرائت اجتماعی از دین کار دشواری بود که کمتر کسی توان انجام آن را داشت. والبته امام صدر نه تنها به طرح نظری این نگرش پرداخت که خود به تحقق عملی آن در جامعه متنوع و آزاد لبنان نیز مبادرت ورزید و موفق به جذب مخاطبان فراوان و تاثیرات عمیق فرهنگی و اجتماعی شد.
او از معدود کسانی بود که موفق شد مذهب و اسلام را به عنوان تنها آلترناتیو ایدئولوژی ها مادی، در ذهن و دل روشنفکران و توده مردم باز کند.
برای اطلاع بیشتر درباره سیره و روش او می توان به مجموعه آثار منتشر شده از سوی موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر مراجعه کرد.

نوشته شده توسط خط امام در پنجشنبه, ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۴ ساعت ۶:۴۸ ق٫ظ

دیدگاه

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.