شهرداری تهران یا “شبه دولت” ایران؟

**داور نظری اردبیلی

شهرداری تهران همچنانکه از نامش پیداست وظایف ذاتی‌اش محدود است به ادارۀ امور شهر تهران و ارائۀ خدمات به شهروندان آن؛ به عبارت دیگر هم محدودۀ عملکرد این سازمان کمابیش ( چنانچه در ماده ۵۵ قانون شهرداری ها آمده) مشخص است و هم حوزۀ جغرافیایی سیطره آن.
البته وظایف ذاتی تعریف شده برای شهرداریها در کشورهای مختلف و بنا به نظامهای سیاسی و حقوقی حاکم بر آنها قبض و بسط دارد و در برخی موارد با تعریف حداکثری از این وظایف به عنوان ” مدیریت یکپارچه شهری” مواجهیم و در مواردی دیگر با تعریف حداقلی. اما به هر حال این قبض و بسط بسته به تعریفی که ما از خدمات شهری داریم دامنۀ مشخصی دارد و از یک کف مشخص پایین‌تر و از یک سقف مشخص هم بالاتر نمی‌رود.
شهرداری تهران تا پیش از دهۀ هفتاد با یک نگاه حداقلی به خدمات شهری؛ وظایفش به نظارت بر ساخت و سازهای درون شهری، رفت و روب خیابانها و لایروبی آبراهها، جمع‌آوری زباله، نگهداشت و مدیریت فضاهای سبز، آسفالت و برفروبی گذرگاههای عمومی شهر، کمک به امور عمومی شهروندان ، نظارت بر برخی صنوف و مسایلی از این دست محدود می‌شد.
اما از نخستین سالهای دهۀ هفتاد بدین سو، تهران شاهد تجربۀ جدیدی از مدیریت شهری بر اساس نگاهی بالنسبه حداکثری بوده است.تاسیس فرهنگسراها در محلات شهر ( که البته در حیطۀ وظایف شهرداریست اما تا آن هنگام مغفول مانده بود) و راه‌اندازی روزنامۀ کثیر الانتشار سراسری و مدیریت نیازمندیها ، توسعه امکانات پزشکی و درمانگاهها برای معالجه مردم، تصدی گری در ورزش ، فعالیت در حوزۀ بیمه، تاسیس فروشگاههای زنجیره ای شهروند، تصدی گری در میادین میوه و تره بار، ایجاد نرم افزارهای تجاری در حوزه فناوری اطلاعات، پذیرایی از روزه‌داران با سفرۀ مجانی افطار، پشتیبانی مالی و تدارکاتی از برخی مراسم ( بدون دریافت هزینه آنها از نهادهای متولی و دارای بودجه ) و … نمونه‌هایی از اقدامات بسط گرایانۀ سازمان مدیریت شهری پایتخت در دورۀ مابعد دهه هفتاد است که حجم سازمان شهرداری پایتخت را به نحو رو به تزایدی بزرگ نموده است. در همین دوره است که حضور شهردار تهران در جلسات هیئت دولت ایران ضرورت یافت و رقابت بر سر تصدی این جایگاه، پس از مقام ریاست جمهوری، به یکی از رقابتهای اصلی جریانات و جناحهای سیاسی کشور بدل شد. شاید گزاف نباشد اگر بگوییم در دو دهۀ گذشته، شورای شهر و شهرداری تهران در کنار مجلس و ریاست جمهوری ضلع سوم چالشها در میان جریانات سیاسی کشور بوده است. این اهمیت نوپدید برای شهرداری پایتخت از یکسو به گردش مالی این شبه امپراطوری شهری باز میگردد و از سوی دیگر به گستردگی دامنۀ فعالیتها و اختیارات و وظایفش.
بخشی از اهمیت روزافزون شهرداری تهران نیز به موقعیت تهران بمثابه پایتخت سیاسی-اقتصادی کشور بازمی‌گردد. گستردگی تهران، تراکم جمعیت در آن، مرکزیت سیاسی، اقتصادی، اداری، فرهنگی و درمانی اش و نیز پیچیدگیهای ناشی از موارد یادشده، همگی تهران و سازمان اداره کننده‌اش را واجد اهمیتی ویژه و منحصر به فرد کرده است. اما بخشی دیگر از اهمیت شهرداری تهران نیز چنانکه گفته شد مربوط است به گستردگی روزافزون دامنۀ امکانات و اختیارات و فعالیتهای این سازمان.
در این میان اما یک نکتۀ کلیدی و سرنوشت‌ساز هست که باید بدان پرداخت و آن هم این که چنین گستره‌ای از عملکرد لزوما در حیطۀ ماموریت( mission ) ذاتی شهرداری تهران و بنابرین لازم و اجتناب‌ناپذیر نیست و به عبارت دیگر این سازمان دچار فربگی غیر ضروری یا تورم در عملکرد و وظایفش و به تبع آن افزایش چشمگیر اما غیر ضروری هزینه‌هایش شده است. پر بیراه نیست اگر بگوییم شهرداری تهران طی سالهای گذشته خود را سایه و شبحی از دولت ایران می‌دیده و می‌یافته و بر این اساس خواسته است به ازای هر نهاد و سازمانی در دولت، مشابهش را در شهرداری داشته باشد غافل از اینکه هر نهادی را بهر کاری ساخته‌اند.
البته همچنانکه بالاتر بدان اشاره شد، وظایف محوله به شهرداریها را می‌توان با نگاهی حداقلی یا حداکثری تعریف کرد و در مجالی دیگر باید به الگوهای مختلف مدیریت شهری از این منظر بیشتر پرداخت؛ اما اینجا سخن بر سر اینست که شهرداری تهران در سالهای گذشته نه بر اساس تعریف حداکثری از خدمات شهری بلکه بر اساس گرایش به رقابت با دولت و موازی‌کاریهای غیر ضروری و هزینه‌ساز به قلمروهای خارج از ماموریت حرفه ای و اختیارات و وظایف سازمانی‌اش وارد شده و از جیب شهروندان تهرانی در حوزه‌هایی خرج کرده که قلمرو سازمانها و نهادهای دیگریست که آنها هم از بودجه عمومی برای همان فعالیتها ارتزاق می‌کنند.
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی، و نهادهای مشابه در حوزۀ مسایل فرهنگی و مذهبی وظایفی دارند و برای انجام این وظایف بودجه‌های مشخصی دریافت می‌کنند. وزارت ورزش و جوانان یا وزارت بهداشت و وزارت فناوری اطلاعات و غیرهم نیز همچنین.
اینکه شهرداری تهران در زمینۀ درمان، توسعۀ ورزش یا ارتقای فرهنگ عمومی ( غیر مرتبط با ماموریت های توسعه فرهنگ شهر نشینی) فعالیت کند سبب می‌شود از یک سو هزینه‌های زائد برای موازی‌کاری به شهروندان تحمیل شود و از سوی دیگر کیفیت خدمات لازم در حوزه‌های دیگر کاهش یابد. بهترین عملکرد شهرداری تهران بر اساس اصل وظیفه‌شناسی اینست که با برون سپاری فعالیت های حاشیه ای و کم اثر ، از رقابت بیهوده با دولت صرفنظر نماید و وظایف محوله و تعریف شدۀ سازمانی خود را به بهترین وجه و با کمترین هزینه از جیب مردم انجام دهد.
البته در بسیاری از خدمات شهری، شهرداری باید با نهادهای دیگر همکاری داشته باشد اما این فقره غیر از موازی‌کاری و تداخل ماموریت ها و مسئولیتها و اختیارات است. بی تردید شهرداری تهران باید با سازمان محیط زیست، نیروی انتظامی و ادارۀ راهنمایی و رانندگی، وزارتخانه‌های ورزش، آموزش و پرورش، وزارت علوم، مسکن و … در بسیاری موارد هماهنگ باشد و همکاری کند، با اینهمه واضح است که این هماهنگی و همکاری نه شهرداری را مسئول حفظ و بهبود محیط زیست می‌کند و نه سازمان محیط زیست را متصدی ادارۀ شهر تهران.
از سوی دیگر ، اگر دولت تمایل دارد برخی از فعالیت ها را در محدوده شهر به شهرداری بسپارد میبایست بودجه آن را نیز تامین نماید. و ارائه خدمات مجانی در حیطه وظایف دولت یا نهادهای عمومی دیگر، بدون عقد قرارداد و تامین منابع مالی آن از دستگاه متولی و صاحب بودجه ، به توسعه زاید سازمان و تحمیل هزینه های غیر ضروری به شهروندان تهرانی می انجامد بی آنکه حتی قدردانی شفاهی نهادهای دارای بودجه و مسئول را در پی داشته باشد.
به تعبیر حافظ رحمه الله علیه:
بی مزد بود و منت هر خدمتی که کردم
یارب مباد کس را مخدوم بی عنایت
باز هم تکرار می‌شود که اگر شهرداری “ماموریت های محوری” خود را با بهترین کیفیت مقدور و کمترین هزینۀ ممکن انجام دهد و دعای خیر ساکنان پایتخت و رای دهندگان به مدیریت شهری را توشۀ دنیا و آخرت و بدرقۀ راه خود کند بسیار شایسته تر است تا اینکه در حوزۀ وظایف دیگر نهادها به موازی‌کاری بپردازد و از جیب شهروندان تهرانی در این مسابقۀ موازی‌کاری اسراف کند. این امر البته خود مستلزم عرضۀ تعریفی دقیق و شفاف از ماموریت های شهرداری تهران است ، و شاید وقت آن رسیده است که مجلس محترم شورای اسلامی یکبار دیگر قانون شهرداری ها را بازبینی کند و تکلیف “مدیریت یکپارچه شهری” و حدود وظایف و اختیارات شهرداری را برای همیشه روشن و شفاف نماید. تا بعد.

کانال رسمی اطلاع رسانی مهندس داور نظری اردبیلی

davarnazari@

نوشته شده توسط خط امام در پنجشنبه, ۲۸ دی ۱۳۹۶ ساعت ۹:۱۲ ق٫ظ

دیدگاه

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.